Vleermuisonderzoek als werk: wat doet een vleermuisonderzoeker precies?

’s Avonds met een batdetector door een woonwijk lopen, observeren hoe vleermuizen rond gebouwen vliegen en proberen vast te stellen waar ze precies naar binnen gaan: vleermuisonderzoek is bepaald geen doorsnee kantoorbaan. Toch bestaat het werk uit veel meer dan ’s avonds naar vleermuizen kijken.

Vleermuisonderzoek is een specialistisch onderdeel van ecologisch onderzoek. Het wordt onder andere uitgevoerd voordat gebouwen worden gesloopt, verbouwd of gerenoveerd. Een vleermuisonderzoeker moet soorten kunnen herkennen, gedrag kunnen interpreteren, met speciale apparatuur kunnen werken en weten aan welke eisen ecologisch onderzoek moet voldoen.

Daar komt nog bij dat vleermuizen vooral rond en na zonsondergang actief zijn. Wie dit werk doet, moet er dus geen probleem mee hebben om regelmatig te werken wanneer de meeste mensen hun werkdag juist hebben afgesloten.

Maar wat doet een vleermuisonderzoeker precies? Welke opleiding heb je ervoor nodig? Hoe ziet een werkavond eruit en kun je van vleermuisonderzoek je beroep maken?

Wat is vleermuisonderzoek?

Vleermuisonderzoek is ecologisch onderzoek waarbij wordt onderzocht welke vleermuizen in een gebied voorkomen en hoe zij een gebouw of gebied gebruiken.

Het kan bijvoorbeeld nodig zijn bij:

• sloop van gebouwen;
• renovatie van woningen;
• dakrenovaties;
• isolatieprojecten;
• herontwikkeling van woonwijken;
• infrastructurele projecten;
• werkzaamheden aan bomen;
• gebiedsontwikkeling.

Vleermuizen zijn beschermde dieren. Voordat bepaalde werkzaamheden worden uitgevoerd, moet daarom worden vastgesteld of deze gevolgen kunnen hebben voor vleermuizen en hun verblijfplaatsen.

De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) beschrijft onderzoek naar de aanwezigheid van beschermde soorten als onderdeel van het traject rond flora- en fauna-activiteiten. Wanneer een activiteit mogelijk schade veroorzaakt aan aanwezige beschermde soorten, moet een ecologisch deskundige onderzoeken wat de gevolgen zijn.

Meer hierover lees je bij RVO over flora- en fauna-activiteiten.

Vleermuisonderzoek is dus niet alleen interessant natuuronderzoek. De resultaten kunnen een belangrijke rol spelen bij bouwprojecten en vergunningprocedures.

Wat doet een vleermuisonderzoeker?

Het werk begint meestal lang voordat de eerste vleermuis wordt waargenomen.

Een onderzoeker moet eerst weten wat de onderzoeksvraag is. Welk gebouw wordt verbouwd? Welke delen verdwijnen? Welke soorten zouden er kunnen voorkomen? Welke verblijfplaatsen zijn mogelijk aanwezig?

Vervolgens wordt bepaald welk onderzoek noodzakelijk is.

Tijdens het daadwerkelijke veldwerk observeert de onderzoeker onder andere vliegende vleermuizen. Daarbij wordt gelet op gedrag, vliegroutes en locaties waar dieren een gebouw verlaten of binnengaan.

Maar een vleermuisonderzoeker kijkt niet alleen.

Vleermuizen maken voor hun oriëntatie gebruik van echolocatie. Veel van deze geluiden liggen buiten het bereik van het menselijke gehoor. Met speciale apparatuur kunnen deze geluiden worden waargenomen en geregistreerd.

Na het veldwerk moeten waarnemingen worden verwerkt en geïnterpreteerd. Uiteindelijk kunnen de resultaten terechtkomen in een ecologisch rapport.

Een werkdag kan pas ’s avonds beginnen

Een van de opvallendste kanten van dit beroep zijn de werktijden.

Bij veel banen begint de werkdag ergens tussen zeven en negen uur ’s ochtends. Bij vleermuisonderzoek kan het veldwerk juist rond zonsondergang beginnen.

In de zomer kan dat behoorlijk laat zijn.

Je verzamelt bijvoorbeeld vooraf met collega’s bij een projectlocatie, bespreekt wie welk deel van een gebouw observeert en neemt vervolgens een positie in vanwaar je mogelijke uitvliegopeningen goed kunt zien.

Wanneer de schemering begint, neemt de activiteit toe.

Je probeert vervolgens vast te stellen welke vleermuizen aanwezig zijn en wat ze doen. Vliegt een dier alleen voorbij? Jaagt het rondom de woning? Vliegt het steeds dezelfde route? Of zie je daadwerkelijk een vleermuis vanuit een opening in het gebouw vertrekken?

Dat laatste kan belangrijke informatie opleveren over een verblijfplaats.

Wat observeer je tijdens vleermuisonderzoek?

Alleen constateren dat ergens een vleermuis vliegt, is meestal onvoldoende.

Voor ecologisch onderzoek is vooral belangrijk welke functie een locatie heeft.

Een gebied kan bijvoorbeeld onderdeel zijn van een vliegroute of foerageergebied. Een gebouw kan verschillende soorten verblijfplaatsen bevatten.

BIJ12 onderscheidt in de actuele kennisdocumenten voor vleermuizen verschillende ecologische functies en beschrijft welke onderzoeken nodig kunnen zijn om die functies in beeld te brengen. De precieze onderzoeksmethode is afhankelijk van onder andere de soort en situatie.

Je moet als onderzoeker dus leren om waarnemingen te interpreteren.

Een vleermuis die één keer langs een woning vliegt, vertelt iets anders dan meerdere dieren die kort na elkaar vanuit dezelfde kier onder een dakrand tevoorschijn komen.

Met welke apparatuur werkt een vleermuisonderzoeker?

Het bekendste hulpmiddel is waarschijnlijk de batdetector.

Een batdetector maakt de ultrasone geluiden van vleermuizen waarneembaar en kan helpen bij het herkennen en registreren van vleermuisactiviteit.

Afhankelijk van het onderzoek kan daarnaast gebruik worden gemaakt van onder andere opnameapparatuur, warmtebeeldcamera’s, zaklampen, verrekijkers, tablets, GPS-apparatuur en software waarmee waarnemingen worden vastgelegd.

Technologie maakt het werk gemakkelijker, maar neemt de ecologische kennis niet over.

Een apparaat kan een signaal registreren, maar een onderzoeker moet uiteindelijk begrijpen wat een waarneming betekent binnen de context van het onderzoek.

Moet je alle Nederlandse vleermuizen kunnen herkennen?

Wanneer je zelfstandig professioneel vleermuisonderzoek wilt uitvoeren, heb je gedegen soortenkennis nodig.

Nederland kent verschillende vleermuissoorten die onderling behoorlijk kunnen verschillen in leefwijze en habitatgebruik. BIJ12 heeft bijvoorbeeld afzonderlijke kennisdocumenten voor soorten zoals de gewone dwergvleermuis, ruige dwergvleermuis, laatvlieger, rosse vleermuis, watervleermuis en gewone grootoorvleermuis.

Je moet soorten niet alleen van een foto kunnen herkennen.

Voor veldonderzoek zijn onder andere uiterlijk, vlieggedrag, habitat, geluid en ecologie relevant. Bovendien kunnen waarnemingsomstandigheden lastig zijn: het is donker, een dier beweegt snel en soms zie je niet veel meer dan een silhouet.

Juist de combinatie van waarneming, geluid, locatie en gedrag helpt bij determinatie.

Welke opleiding heb je nodig voor vleermuisonderzoek?

Er bestaat niet één verplichte mbo-, hbo- of universitaire opleiding met de titel ‘vleermuisonderzoeker’.

In de praktijk ligt een opleiding in de richting van ecologie, biologie, bos- en natuurbeheer of toegepaste biologie voor de hand.

Denk bijvoorbeeld aan opleidingen en studierichtingen zoals:

• Toegepaste Biologie;
• Biologie;
• Bos- en Natuurbeheer;
• Toegepaste ecologie;
• Wildlife- of natuurmanagement;
• andere groene opleidingen met een stevige ecologische component.

Welke vooropleiding een werkgever precies verlangt, verschilt per functie.

Voor uitvoerend veldwerk bestaan bovendien functies waarbij je onder begeleiding ervaring kunt opdoen. Voor zelfstandig ecologisch advieswerk worden doorgaans hogere eisen aan kennis en ervaring gesteld.

Kun je met een mbo-opleiding vleermuisonderzoeker worden?

Dat is niet uitgesloten, maar je functie en verantwoordelijkheden kunnen verschillen.

Iemand met een relevante groene mbo-opleiding en veel praktijkkennis kan bijvoorbeeld betrokken raken bij inventarisaties en veldwerk. Voor functies waarin je zelfstandig ecologische beoordelingen uitvoert, rapportages opstelt en adviseert over beschermde soorten, wordt vaak hbo- of academisch werk- en denkniveau gevraagd.

Opleiding alleen is bovendien niet voldoende.

RVO benadrukt dat een ecologisch deskundige aantoonbare specifieke ecologische kennis én ervaring moet hebben. Zo’n deskundige moet de functionaliteit van leefgebieden van beschermde soorten herkennen, kennis hebben van algemeen erkende onderzoeksmethoden, ecologische werkprotocollen kunnen uitwerken en specifieke maatregelen kunnen begeleiden.

Praktijkervaring speelt dus een grote rol.

Van ecologisch veldwerker naar vleermuisspecialist

Vleermuisonderzoek is daarom goed te zien als een specialisatie binnen ecologisch veldwerk.

Wanneer je nog weinig ervaring hebt, is het logisch om eerst bredere ervaring met ecologisch onderzoek op te doen. Je leert dan bijvoorbeeld hoe veldonderzoek wordt voorbereid, hoe waarnemingen worden geregistreerd en hoe je volgens onderzoeksprotocollen werkt.

Daarmee sluit deze functie rechtstreeks aan op het beroep ecologisch veldwerker: wat houdt deze functie precies in?

Vanuit zo’n bredere functie kun je je steeds verder specialiseren in bepaalde soortgroepen. De ene ecoloog ontwikkelt veel kennis over vogels, terwijl een ander zich richt op amfibieën, reptielen of juist vleermuizen.

Hoe word je goed in vleermuisonderzoek?

Een opleiding geeft je de ecologische basis, maar vleermuisonderzoek leer je voor een belangrijk deel in de praktijk.

Meelopen met ervaren onderzoekers is daarom waardevol.

Je leert dan bijvoorbeeld hoe verschillende soorten zich in het veld gedragen, hoe je mogelijke verblijfplaatsen herkent, hoe je apparatuur correct gebruikt en hoe je twijfelgevallen beoordeelt.

Ook moet je vertrouwd raken met onderzoeksmethoden en protocollen.

RVO verwijst voor soortonderzoek expliciet naar soortinventarisatieprotocollen van het Netwerk Groene Bureaus en naar de kennisdocumenten van BIJ12.

De kennisdocumenten van BIJ12 worden bovendien geactualiseerd wanneer nieuwe kennis en praktijkervaring daar aanleiding toe geven. Voor een professionele ecoloog betekent dit dat bijscholing eigenlijk onderdeel van het vak is.

Is vleermuisonderzoek alleen veldwerk?

Zeker niet.

Dit is een belangrijk punt wanneer je overweegt dit beroep te kiezen.

Het spectaculaire gedeelte is natuurlijk buiten: in de schemering met apparatuur op zoek naar vleermuizen. Maar daarachter zit een flinke hoeveelheid bureauwerk.

Je kunt ook bezig zijn met:

• onderzoeksplannen voorbereiden;
• kaarten bestuderen;
• bestaande natuurgegevens bekijken;
• onderzoeksresultaten invoeren;
• geluidsopnamen analyseren;
• waarnemingen beoordelen;
• rapportages schrijven;
• collega’s raadplegen;
• klanten adviseren;
• maatregelen uitwerken;
• vergunningstukken voorbereiden.

Bij sommige functies doe je vooral veldwerk. Naarmate je doorgroeit richting ecoloog of ecologisch adviseur kan rapportage en advisering een steeds groter gedeelte van je baan worden.

Waar kun je als vleermuisonderzoeker werken?

De meeste mensen hebben niet letterlijk de functietitel ‘vleermuisonderzoeker’.

Je komt het werk eerder tegen binnen functies als:

ecologisch veldwerker, veldecoloog, junior ecoloog, projectecoloog, ecologisch adviseur, soortdeskundige of adviseur ecologie.

Je kunt bijvoorbeeld werken bij een ecologisch adviesbureau. Zulke bureaus worden door gemeenten, projectontwikkelaars, woningcorporaties, bouwbedrijven en particulieren ingeschakeld om ecologisch onderzoek uit te voeren.

Ook natuurorganisaties, overheden, onderzoeksorganisaties en terreinbeheerders hebben ecologen in dienst, al kan de aard van het vleermuisonderzoek daar anders zijn.

Waarom is er vraag naar dit werk?

Nederland wordt voortdurend verbouwd.

Woningen worden geïsoleerd, oude gebouwen worden gesloopt, woonwijken worden herontwikkeld en er worden nieuwe woningen en infrastructuur aangelegd.

Tegelijkertijd moet bij werkzaamheden rekening worden gehouden met beschermde soorten.

De Beschermde SoortenIndicator van BIJ12 wordt bijvoorbeeld gebruikt binnen de Vergunningcheck om na te gaan welke beschermde planten en dieren mogelijk voorkomen op een locatie waar werkzaamheden gepland zijn. BIJ12 noemt daarbij expliciet werkzaamheden zoals een aanbouw maken, een schuur slopen en een dak isoleren.

Dat creëert werk voor mensen die natuurkennis kunnen combineren met kennis van ruimtelijke ontwikkeling en regelgeving.

Daarmee past vleermuisonderzoek ook goed binnen het bredere onderwerp duurzame banen in Nederland. De energietransitie, woningbouw en natuurbescherming komen bij dit soort functies namelijk rechtstreeks samen.

Vleermuisonderzoek en woningverduurzaming

Een interessante ontwikkeling binnen het vakgebied is de verduurzaming van bestaande woningen.

Bij spouwmuurisolatie, dakisolatie en renovatie kunnen potentiële verblijfplaatsen van vleermuizen worden aangetast.

Hierdoor ontstaat een interessante spanning: Nederland wil woningen sneller verduurzamen, maar tegelijkertijd moeten beschermde dieren voldoende beschermd blijven.

Ecologen spelen een belangrijke rol bij het combineren van deze belangen.

Je werkt daardoor niet alleen ‘voor de vleermuis’. Je werkt ook samen met bijvoorbeeld gemeenten, woningcorporaties, aannemers, isolatiebedrijven en vastgoedeigenaren om projecten binnen de natuurregels uitvoerbaar te maken.

Werk je altijd alleen?

Dat verschilt per onderzoek.

Bij eenvoudige werkzaamheden kun je zelfstandig op pad zijn, terwijl bij grotere gebouwen meerdere onderzoekers tegelijkertijd nodig kunnen zijn om verschillende gevels of mogelijke in- en uitvliegplaatsen in de gaten te houden.

Dat vraagt om goede samenwerking.

Iedere onderzoeker krijgt bijvoorbeeld een observatiepositie en registreert zijn of haar waarnemingen. Achteraf moeten die gegevens worden samengevoegd om een betrouwbaar beeld van het gebouw en de aanwezige vleermuizen te krijgen.

Je moet tegen onregelmatige werktijden kunnen

Wie een traditionele negen-tot-vijfbaan zoekt, moet goed nadenken voordat hij zich in vleermuisonderzoek specialiseert.

Een belangrijk gedeelte van het veldseizoen valt in perioden waarin vleermuizen actief zijn. Bovendien is het tijdstip van zonsondergang bepalend voor bepaalde onderzoeken.

Dat kan betekenen dat je in de zomer pas laat op de avond serieus begint.

Andere onderzoeken kunnen juist in de vroege ochtend plaatsvinden.

Daar komt bij dat ecologisch veldwerk afhankelijk kan zijn van weersomstandigheden. Regen, harde wind of lage temperaturen kunnen de activiteit van vleermuizen beïnvloeden en daarmee ook de geschiktheid van een onderzoeksavond.

Flexibiliteit hoort dus bij het werk.

Hoe ziet een typische onderzoeksavond eruit?

Stel dat je onderzoek doet naar een aantal woningen dat binnenkort gerenoveerd wordt.

Vooraf heb je bekeken waar mogelijke openingen en verblijfplaatsen zitten. Tegen de avond kom je op locatie aan.

Je controleert je apparatuur en neemt een positie in waarbij je goed zicht hebt op een deel van de woning.

Rond de relevante onderzoeksperiode begint de observatie.

Je houdt mogelijke openingen in de gaten en registreert vleermuisactiviteit. Wanneer een vleermuis verschijnt, noteer je bijvoorbeeld het tijdstip, de locatie, vliegrichting en het waargenomen gedrag.

Met detectieapparatuur verzamel je aanvullende informatie.

Na afloop bespreek je eventueel met collega’s wat iedereen heeft gezien en zorg je dat alle gegevens correct zijn vastgelegd.

Later worden de waarnemingen verder uitgewerkt.

De volgende dag kun je dus achter je laptop zitten terwijl je de avond ervoor nog tot laat buiten stond.

Juist die afwisseling spreekt veel mensen in het ecologische werkveld aan.

Welke eigenschappen zijn belangrijk?

Een goede vleermuisonderzoeker heeft in de eerste plaats belangstelling voor natuur en ecologie. Maar dat alleen is niet voldoende.

Je hebt ook veel aan:

• een sterk observatievermogen;
• nauwkeurigheid;
• geduld;
• verantwoordelijkheidsgevoel;
• analytisch vermogen;
• goede schriftelijke vaardigheden;
• flexibiliteit;
• technisch inzicht;
• zelfstandig kunnen werken;
• goed kunnen samenwerken.

Geduld is belangrijker dan je misschien verwacht.

Tijdens veldonderzoek kan er lange tijd weinig gebeuren. Toch moet je geconcentreerd blijven, want één dier dat gedurende enkele seconden een gebouw invliegt kan een cruciale waarneming zijn.

Is dit geschikt als je graag buiten werkt?

Absoluut, maar verwacht niet dat je uitsluitend in prachtige natuurgebieden werkt.

Vleermuisonderzoek kan plaatsvinden in bossen en landelijke gebieden, maar een groot deel van het werk rond ruimtelijke ontwikkeling gebeurt juist in de gebouwde omgeving.

De ene avond sta je bij een oude boerderij, de volgende keer bij een rij jarenzeventigwoningen en weer een andere keer onderzoek je een flatgebouw.

Wil je vooral weten welke andere mogelijkheden er zijn om van buitenwerk je beroep te maken? Dan sluit het artikel buiten werken in de natuur: welke beroepen zijn er? hier goed op aan.

Kun je je laten omscholen tot vleermuisonderzoeker?

Een carrièreswitch richting ecologie is mogelijk, maar verwacht niet dat je na een korte cursus automatisch zelfstandig vleermuisdeskundige bent.

Je moet ecologische basiskennis ontwikkelen en praktijkervaring opbouwen.

Welke route het meest geschikt is, hangt af van je huidige opleiding en werkervaring. Voor iemand met een achtergrond in biologie of een groene opleiding kan de stap kleiner zijn dan voor iemand zonder ecologische voorkennis.

Cursussen over vleermuizen, soortenkennis en batdetectors kunnen waardevol zijn, maar moeten vooral worden gezien als onderdeel van een bredere ontwikkeling.

Wil je vanuit een totaal ander beroep deze richting op, dan is omscholen naar een baan in natuur en milieu een logische eerste stap om te bekijken welke opleidingsroutes er zijn.

Van veldwerker naar ecologisch adviseur

Vleermuisonderzoek kan bovendien een beginpunt zijn voor verdere ontwikkeling.

Je kunt beginnen met veldwerk en onder begeleiding veel praktijkervaring verzamelen. Vervolgens kun je steeds zelfstandiger onderzoek uitvoeren.

Met voldoende kennis en ervaring kun je doorgroeien naar functies waarin je complete ecologische onderzoeken begeleidt, rapportages opstelt en opdrachtgevers adviseert.

Uiteindelijk kun je bijvoorbeeld als projectecoloog of senior ecoloog verantwoordelijk zijn voor veel grotere projecten waarbij niet alleen vleermuizen, maar verschillende beschermde soorten, natuurwetgeving en ruimtelijke plannen samenkomen.

Wat zijn de minder leuke kanten van het werk?

Wie een beroep overweegt, heeft weinig aan alleen de aantrekkelijke kanten.

Vleermuisonderzoek betekent soms lange avonden, onregelmatige werktijden en wachten.

In het veld kun je bovendien te maken krijgen met kou, muggen, onverwachte regen en locaties die minder idyllisch zijn dan een natuurgebied.

Ook het seizoen kan intensief zijn. Wanneer veel onderzoeken binnen dezelfde ecologisch geschikte periode moeten worden uitgevoerd, kan het behoorlijk druk worden.

En na een lange onderzoeksavond moet alle informatie uiteindelijk nog netjes worden verwerkt.

Daartegenover staat een baan met veel afwisseling en een bijzondere combinatie van natuur, techniek, onderzoek en ruimtelijke ontwikkeling.

Voor wie is vleermuisonderzoek interessant werk?

Vleermuisonderzoek past vooral bij mensen die graag buiten zijn, geïnteresseerd zijn in dieren en tegelijkertijd nauwkeurig en methodisch kunnen werken.

Je moet het leuk vinden om te onderzoeken en niet alleen om dieren te bekijken.

Het doel is immers niet om zoveel mogelijk vleermuizen te zien, maar om betrouwbare ecologische informatie te verzamelen waarmee beslissingen over bijvoorbeeld renovatie, sloop of gebiedsontwikkeling kunnen worden genomen.

Voor natuurliefhebbers die wetenschap en praktisch veldwerk willen combineren, kan het daardoor een bijzonder interessante richting zijn.

Veelgestelde vragen over werken als vleermuisonderzoeker